Adam Mickiewicz

Sonety Krymskie

Fundacja FESTINA LENTE

Mecenasem tego wydania jest:

www.eLib.pl

Wer den Dichter will verstehen,

Muss in Dichter’s Lande gehen.

Goethe

Towarzyszom Podróży Krymskiej

AUTOR

Sonety krymskie

I
Stepy Akermańskie

Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu;

Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi;

Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi,

Omijam koralowe ostrowy burzanu.

Już mrok zapada, nigdzie drogi ni kurhanu;

Patrzę w niebo, gwiazd szukam, przewodniczek łodzi;

Tam z dala błyszczy obłok, tam jutrzenka wschodzi...

To błyszczy Dniestr, to weszła lampa Akermanu!

Stójmy! – Jak cicho! – Słyszę ciągnące żurawie,

Których by nie dościgły źrenice sokoła;

Słyszę, kędy się motyl kołysa na trawie,

Kędy wąż śliską piersią dotyka się zioła.

W takiej ciszy tak ucho natężam ciekawie,

Że słyszałbym głos z Litwy... Jedźmy, nikt nie woła!

II
Cisza morska

(Na wysokości Tarkankut)

Już wstążkę pawilonu wiatr zaledwie muśnie,

Cichymi gra piersiami rozjaśniona woda;

Jak marząca o szczęściu narzeczona młoda

Zbudzi się, aby westchnąć, i wnet znowu uśnie.

Żagle, na kształt chorągwi, gdy wojnę skończono,

Drzemią na masztach nagich; okręt lekkim ruchem

Kołysze się, jak gdyby przykuty łańcuchem;

Majtek wytchnął, podróżne rozśmiało się grono.

O morze! pośród twoich wesołych żyjątek

Jest polip, co śpi na dnie, gdy się niebo chmurzy,

A na ciszę długimi wywija ramiony.

O myśli! w twojej głębi jest hydra pamiątek,

Co śpi wpośród złych losów i namiętnej burzy –

A gdy serce spokojne, zatapia w nim szpony.

III
Żegluga

Szum większy, gęściej morskie snują się straszydła,

Majtek wbiegł na drabinę: gotujcie się, dzieci!

Wbiegł, rozciągnął się, zawisł w niewidzialnej sieci,

Jak pająk czatujący na skinienie sidła.

Wiatr! Wiatr! Dąsa się okręt, zrywa się z wędzidła,

Przewala się, nurtuje w pienistej zamieci,

Wznosi kark, zdeptał fale i wskroś niebios leci,

Obłoki czołem sieka, wiatr chwyta pod skrzydła.

I mój duch masztu lotem buja śród odmętu,

Wzdyma się wyobraźnia jak warkocz tych żagli,

Mimowolny krzyk łączę z wesołym orszakiem;

Wyciągam ręce, padam na piersi okrętu.

Zdaje się, że pierś moja do pędu go nagli:

Lekko mi, rzeźwo, lubo! Wiem, co to być ptakiem.

IV
Burza

Zdarto żagle, ster prysnął, ryk wód, szum zawiei,

Głosy trwożne gromady, pomp złowieszcze jęki,

Ostatnie liny majtkom wyrwały się z ręki,

Słońce krwawo zachodzi, z nim reszta nadziei.

Wicher z tryumfem zawył, a na mokre góry,

Wznoszące się piętrami z morskiego odmętu,

Wstąpił geniusz śmierci i szedł do okrętu,

Jak żołnierz szturmujący w połamane mury.

Ci leżą na pół martwi, ów załamał dłonie,

Ten w objęcia przyjaciół żegnając się pada,

Ci modlą się przed śmiercią, aby śmierć odegnać;

Jeden podróżny siedział w milczeniu na stronie

I pomyślał: szczęśliwy, kto siły postrada,

Albo modlić się umie, lub ma z kim się żegnać.

V
Widok gór ze stepów Kozłowa

Pielgrzym i mirza

PIELGRZYM

Tam!... Czy Allah postawił ścianą morze lodu?

Czy aniołom tron odlał z zamrożonej chmury?

Czy Diwy z ćwierci lądu dźwignęli te mury,

Aby gwiazd karawanę nie puszczać ze wschodu?

Na szczycie jaka łuna! Pożar Carogrodu!

Czy Allah, gdy noc chylat rozciągnęła bury,

Dla światów żeglujących po morzu natury

Tę latarnię zawiesił śród niebios obwodu?

MIRZA

Tam? Byłem: zima siedzi, tam dzioby potoków

I gardła rzek widziałem pijące z jej gniazda.

Tchnąłem, z ust mych śnieg leciał; pomykałem kroków,

Gdzie orły dróg nie wiedzą, kończy się chmur jazda,

Minąłem grom drzemiący w kolebce z obłoków.

Aż tam, gdzie nad mój turban była tylko gwiazda:

To Czatyrdach!

PIELGRZYM

Aa!!

VI
Bakczysaraj

Jeszcze wielka, już pusta Girajów dziedzina!

Zmiatane czołem baszów ganki i przedsienia,

Sofy, trony potęgi, miłości schronienia,

Przeskakuje szarańcza, obwija gadzina.

Skroś okien różnofarbnych powoju roślina,

Wdzierając się na głuche ściany i sklepienia,

Zajmuje dzieło ludzi w imię przyrodzenia

I pisze Baltazara głoskami «Ruina».

W środku sali wycięte z marmuru naczynie;

To fontanna haremu, dotąd stoi cało,

I perłowe łzy sącząc, woła przez pustynie:

«Gdzież jesteś, o miłości, potęgo i chwało?

Wy macie trwać na wieki, źródło szybko płynie.

O! hańbo, wyście przeszły, a źródło zostało».

VII
Bakczysaraj w nocy

Rozchodzą się z dżamidów pobożni mieszkańce,

Odgłos izanu w cichym gubi się wieczorze,

Zawstydziło się licem rubinowym zorze,

Srebrny król nocy dąży spocząć przy kochance.

Błyszczą w haremie niebios wieczne gwiazd kagańce,

Śród nich po szafirowym żegluje przestworze

Jeden obłok, jak senny łabędź po jeziorze,

Pierś ma białą, a złotem malowane krańce.

Tu cień pada z menaru i wierzchu cyprysa,

Dalej czernią się kołem olbrzymy granitu,

Jak szatany siedzące w dywanie Eblisa

Pod namiotem ciemności; niekiedy z ich szczytu

Budzi się błyskawica i pędem farysa

Przelatuje milczące pustynie błękitu.

VIII
Grób Potockiej

W kraju wiosny, pomiędzy rozkosznymi sady,

Uwiędłaś, młoda różo, bo przeszłości chwile,

Ulatując od ciebie jak złote motyle,

Rzuciły w głębi serca pamiątek owady.

Tam na północ ku Polsce świecą gwiazd gromady.

Dlaczegóż na tej drodze błyszczy się ich tyle?

Czy wzrok twój ognia pełen, nim zgasnął w mogile,

Tam wiecznie lecąc, jasne powypalał ślady?

Polko, i ja dni skończę w samotnej żałobie;

Tu niech mi garstkę ziemi dłoń przyjazna rzuci!

Podróżni często przy twym rozmawiają grobie

I mnie wtenczas dźwięk mowy rodzinnej ocuci;

I wieszcz, samotną piosnkę dumając o tobie,

Ujrzy bliską mogiłę i dla mnie zanuci.

IX
Mogiły haremu

MIRZA DO PIELGRZYMA

Tu z winnicy miłości niedojrzałe grona

Wzięto na stół Allaha; tu perełki Wschodu,

Z morza uciech i szczęścia, porwała za młodu

Trumna, koncha wieczności, do mrocznego łona.

Skryła je niepamięci i czasu zasłona;

Nad niemi turban zimny błyszczy śród ogrodu,

Jak buńczuk wojska cieniów, i ledwie u spodu

Zostały dłonią giaura wyryte imiona.

O wy, róże edeńskie! U czystości stoku

Odkwitnęły dni wasze pod wstydu liściami,

Na wieki zatajone niewiernemu oku.

Teraz grób wasz spojrzenie cudzoziemca plami!

Pozwalam mu – darujesz, o wielki Proroku! –

On jeden z cudzoziemców poglądał ze łzami.

X
Bajdary

Wypuszczam na wiatr konia i nie szczędzę razów;

Lasy, doliny, głazy, w kolei, w natłoku

U nóg mych płyną, giną jak fale potoku;

Chcę odurzyć się, upić tym wirem obrazów.

A gdy spieniony rumak nie słucha rozkazów,

Gdy świat kolory traci pod całunem mroku

Jak w rozbitym zwierciadle, tak w mym spiekłem oku,

Snują się mary lasów i dolin, i głazów.

Ziemia śpi, mnie snu nie ma; skaczę w morskie łona;

Czarny, wydęty bałwan z hukiem na brzeg dąży,

Schylam ku niemu czoło, wyciągam ramiona,

Pęka nad głową fala, chaos mię okrąży;

Czekam, aż myśl, jak łódka wirami kręcona,

Zbłąka się i na chwilę w niepamięć pogrąży.

XI
Ałuszta w dzień

Już góra z piersi mgliste otrząsa chylaty,

Rannym szumi namazem niwa złotokłosa,

Kłania się las i sypie z majowego włosa,

Jak z różańca kalifów, rubin i granaty.

Łąka w kwiatach, nad łąką latające kwiaty,

Motyle różnobarwne, niby tęczy kosa,

Baldachimem z brylantów okryły niebiosa;

Dalej szarańcza ciągnie swój całun skrzydlaty.

A kędy w wodach skała przegląda się łysa,

Wre morze, i odparte z nowym szturmem pędzi;

W jego szumach gra światło jak w oczach tygrysa,

Sroższą zwiastując burzę dla ziemskiej krawędzi;

A na głębinie fala lekko się kołysa

I kąpią się w niej floty i stada łabędzi.

XII
Ałuszta w nocy

Rzeźwią się wiatry, dzienna wolnieje posucha,

Na barki Czatyrdahu spada lampa światów,

Rozbija się, rozlewa strumienie szkarłatów

I gaśnie. Błędny pielgrzym ogląda się, słucha:

Już góry poczerniały, w dolinach noc głucha,

Źródła szemrzą, jak przez sen, na łożu z bławatów;

Powietrze tchnące wonią, tą muzyką kwiatów,

Mówi do serca głosem tajemnym dla ucha.

Usypiam pod skrzydłami ciszy i ciemnoty;

Wtem budzą mię rażące meteoru błyski,

Niebo, ziemię i góry oblał potop złoty!

Nocy wschodnia! Ty na kształt wschodniej odaliski

Pieszczotami usypiasz, a kiedym snu bliski,

Ty iskrą oka znowu budzisz do pieszczoty.

XIII
Czatyrdah

MIRZA

Drżąc muślemin całuje stopy twej opoki,

Maszcie krymskiego statku, wielki Czatyrdahu!

O minarecie świata! O gór padyszachu!

Ty, nad skały poziomu uciekłszy w obłoki,

Siedzisz sobie pod bramą niebios jak wysoki

Gabryjel, pilnujący edeńskiego gmachu;

Ciemny las twoim płaszczem, a jańczary strachu

Twój turban z chmur haftują błyskawic potoki.

Nam czy słońce dopieka, czyli mgła ocienia,

Czy szarańcza plon zetnie, czy giaur pali domy –

Czatyrdahu, ty zawsze głuchy, nieruchomy,

Między światem i niebem jak drogman stworzenia,

Podesławszy pod nogi ziemie, ludzi, gromy,

Słuchasz tylko, co mówi Bóg do przyrodzenia.

XIV
Pielgrzym

U stóp moich kraina dostatków i krasy,

Nad głową niebo jasne, obok piękne lice;

Dlaczegóż stąd ucieka serce w okolice

Dalekie i – niestety! – jeszcze dalsze czasy?

Litwo! Piały mi wdzięczniej twe szumiące lasy

Niż słowiki Bajdaru, Salhiry dziewice;

I weselszy deptałem twoje trzęsawice

Niż rubinowe morwy, złote ananasy.

Tak daleki, tak różna wabi mię ponęta!

Dlaczegóż roztargniony wzdycham bez ustanku

Do tej, którą kochałem w dni moich poranku?

Ona w lubej dziedzinie, która mi odjęta,

Gdzie jej wszystko o wiernym powiada kochanku,

Depcąc świeże me ślady, czyż o mnie pamięta?

XV
Droga nad przepaścią w Czufut-Kale

Mirza i pielgrzym

MIRZA

Zmów pacierz, opuść wodze, odwróć na bok lica,

Tu jeździec końskim nogom swój rozum powierza.

Dzielny koń! Patrz, jak staje, głąb okiem rozmierza,

Uklęka, brzeg wiszaru kopytem pochwyca,

I zawisnął. – Tam nie patrz! Tam spadła źrenica,

Jak w studni Al-Kairu o dno nie uderza.

I ręką tam nie wskazuj – nie masz u rąk pierza;

I myśli tam nie puszczaj, bo myśl jak kotwica,

Z łodzi drobnej ciśniona w niezmierność głębiny,

Piorunem spadnie, morza do dna nie przewierci,

I łódź z sobą przechyli w otchłanie chaosu.

PIELGRZYM

Mirzo, a ja spojrzałem! Przez świata szczeliny

Tam widziałem. Com widział, opowiem – po śmierci,

Bo w żyjących języku niema na to głosu.

XVI
Góra Kikineis

MIRZA

Spojrzyj w przepaść. Niebiosa leżące na dole,

To jest morze. Śród fali, zda się, że ptak-góra,

Piorunem zastrzelony, swe masztowe pióra

Roztoczył kręgiem szerszym niż tęczy półkole

I wyspą śniegu nakrył błękitne wód pole.

Ta wyspa żeglująca w otchłani – to chmura!

Z jej piersi na pół świata spada noc ponura.

Czy widzisz płomienistą wstążkę na jej czole?

To jest piorun! – Lecz stójmy; otchłanie pod nogą,

Musim wąwóz przesadzić w całym konia pędzie;

Ja skaczę; ty, z gotowym biczem i ostrogą,

Gdy zniknę z oczu, patrzaj w owe skał krawędzie:

Jeśli tam pióro błyśnie, to mój kołpak będzie;

Jeżeli nie – już ludziom nie jechać tą drogą.

XVII
Ruiny zamku w Bałakławie

Te zamki połamane w zwaliska bez ładu,

Zdobiły cię i strzegły, o niewdzięczny Krymie!

Dzisiaj sterczą na górach jak czaszki olbrzymie,

W nich gad mieszka lub człowiek podlejszy od gadu.

Szczeblujmy na wieżycę, szukam herbów śladu;

Jest i napis: tu może bohatera imię,

Co było wojsk postrachem, w zapomnieniu drzymie,

Obwinione jak robak liściem winogradu.

Tu Grek dłutował w murach ateńskie ozdoby,

Stąd Italczyk Mongołom narzucał żelaza

I mekkański przybylec nucił pieśń namaza.

Dziś sępy czarnym skrzydłem oblatują groby,

Jak w mieście, które całkiem wybije zaraza,

Wiecznie z baszt powiewają chorągwie żałoby.

XVIII
Ajudah

Lubię spoglądać wsparty na Judahu skale,

Jak spienione bałwany to w czarne szeregi

Ścisnąwszy się buchają, to jak srebrne śniegi

W milijonowych tęczach kołują wspaniale.

Trącą się o mieliznę, rozbiją na fale,

Jak wojsko wielorybów zalegając brzegi,

Zdobędą ląd w tryumfie i na powrót zbiegi,

Miecą za sobą muszle, perły i korale.

Podobnie na twe serce, o poeto młody!

Namiętność często groźne wzburza niepogody;

Lecz gdy podniesiesz bardon, ona bez twej szkody

Ucieka w zapomnienia pogrążyć się toni

I nieśmiertelne pieśni za sobą uroni,

Z których wieki uplotą ozdobę twych skroni.

Sonety Krymskie

Spis treści

Karta tytułowa

Mecenas

Motto

Dedykacja

Sonety krymskie

I Stepy Akermańskie

II Cisza morska

III Żegluga

IV Burza

V Widok gór ze stepów Kozłowa

VI Bakczysaraj

VII Bakczysaraj w nocy

VIII Grób Potockiej

IX Mogiły haremu

X Bajdary

XI Ałuszta w dzień

XII Ałuszta w nocy

XIII Czatyrdah

XIV Pielgrzym

XV Droga nad przepaścią w Czufut-Kale

XVI Góra Kikineis

XVII Ruiny zamku w Bałakławie

XVIII Ajudah

Karta redakcyjna

Adam Mickiewicz

Sonety Krymskie

Redakcja: Anna Ołdak

Projekt okładki: Areta Puchalska-

STUDIO OŻYWIANIA KSIĄŻKI

© Copyright by FUNDACJA FESTINA LENTE 2013

Warszawa 2013

ISBN 978-83-7904-376-7, Festina 2013

Fundacja Festina Lente

Ul. Nowoursynowska 160 B/7

02-776 Warszawa

www.festina-lente.org.pl

www.chmuraczytania.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl