Honoré de Balzac

Tajemniczy dwór

Przełożył Tadeusz Żeleński-Boy

Fundacja FESTINA LENTE

Mecenasem tego wydania jest:

www.eLib.pl

Tajemniczy dwór

– Niech pan opowie, panie Bianchon!... – błagano ze wszystkich stron.

Skoro doktor uczynił gest zgody, zapanowało milczenie.

– O jakie sto kroków od Vendôme, nad brzegami rzeki Loir – rzekł – znajduje się stary, ciemny dom z wysokim dachem, a tak zupełnie samotny, że nie ma w pobliżu ani cuchnącej garbarni, ani lichej oberży, jaką widuje się prawie pod każdym miasteczkiem. Przy domu jest ogród dochodzący do rzeki, w którym dawne szpalery rosną obecnie dziko. Wierzby, kąpiące się korzeniami w rzece, wyrosły szybko niby żywopłot i zasłaniają prawie zupełnie dom. Bujne chwasty stroją wody. Drzewa owocowe, zaniedbane od dziesięciu lat, przestały dawać owoce, a dziczki ich tworzą zarośla. Podobnie wyglądają szpalery. Ścieżki, niegdyś gracowane, zarosły zielskiem; po prawdzie nie ma już ani śladu ścieżek. Z góry, na której sterczą ruiny starego zamku książąt Vendôme, jedynego miejsca, skąd oko może jeszcze zajrzeć w tę posiadłość, widzi się, że w epoce, którą trudno jest oznaczyć, zakątek ów tworzył mały raik jakiegoś posiadacza zajętego różami, tulipanami, ogrodnika, ale zwłaszcza lubującego się w owocach. Widać też altankę, a raczej jej szczątki, a wśród nich stół, któremu czas nie dał jeszcze rady. Z ruin tego ogrodu, którego już nie ma, odgaduje się leniwe rozkosze prowincji, tak jak zgaduje się życie poczciwego kupca czytając napis na jego grobie.

Jakby dla dopełnienia smutnych i cichych myśli, które ogarniają duszę, na jednej ze ścian znajduje się kompas ozdobiony tym zbożnym napisem: ULTIMAM COGITA. Dach na tym domu jest straszliwie pozapadany, żaluzje zawsze spuszczone, balkony pokryte gniazdami jaskółek, drzwi stale zamknięte. Bujna trawa znaczy zielonymi liniami szczeliny w kamiennych schodach, żelazne poręcze pordzewiały. Księżyc, słońce, zima, lato, śnieg wyżłobiły drzewo, spaczyły deski, zżarły malowania. Głuchą ciszę, która tam panuje, mącą jedynie ptaki, koty, kuny, szczury i myszy, mogące tam swobodnie uganiać, bić się, zjadać się wzajem. Niewidzialna ręka wypisała wszędzie to słowo: Tajemnica.

Gdybyście, parci ciekawością, zechcieli obejrzeć ten dom od ulicy, ujrzelibyście wielką bramę zaokrągloną od góry, w której dzieciaki okoliczne porobiły pełno dziur. Dowiedziałem się później, że brama ta nie otwiera się od dziesięciu lat. Przez te otwory moglibyście stwierdzić harmonię między dwiema fasadami domu. To samo zapuszczenie. Pęki ziół strzelają spomiędzy kamieni. Olbrzymie jaszczurki pełzają po murze, którego sczerniały grzbiet oplatają festony pomurnika. Schody są ochwierutane, sznurek u dzwonka przegniły, rynny połamane. Cóż za ogień niebieski przeszedł tamtędy? Co za trybunał kazał zasypać solą to mieszkanie? Czy tam znieważono Boga? Czy zdradzono Francję? Oto jakie sobie człowiek zadaje pytania. Gady pełzają nie dając odpowiedzi. Ten pusty i zniszczały dom to olbrzymia zagadka, której klucza nie posiada nikt.

Niegdyś było to małe lenno i nosiło nazwę Grande Bretèche. Przez czas mego pobytu w Vendôme, gdzie Desplein zostawił mnie dla pielęgnowania chorego bogacza, widok tego osobliwego mieszkania stał się jedną z moich najżywszych przyjemności. Czyż to nie było coś więcej niż ruina? Z ruiną wiążą się niekiedy wspomnienia o niewątpliwej autentyczności; ale ten dom, jeszcze trzymający się, mimo iż z wolna obracany wniwecz mściwą ręką, zawierał sekret, tajemną myśl, zdradzał co najmniej czyjś kaprys. Niejeden raz wieczorem kazałem się wieźć łódką do zdziczałego żywopłotu, który okalał posiadłość. Nie zważałem na podrapania, wchodziłem do tego bezpańskiego ogrodu, do tej własności, która nie była już ani publiczna, ani prywatna; trawiłem tam godziny całe, spoglądając na tę ruinę. Nie zadałbym ani jednego pytania jakiemuś gadatliwemu tubylcowi, aby się dowiedzieć historii, która tkwiła niewątpliwie na dnie tego osobliwego obrazu. Układałem tam rozkoszne powieści, oddawałem się czarującej rozpuście melancholii. Gdybym znał przyczynę – może pospolitą – tego opuszczenia, straciłbym nienapisane poezje, którymi się upajam. Dla mnie ustroń ta przedstawiała najróżnorodniejsze obrazy życia ludzkiego zaćmionego nieszczęściami; to znów robiła na mnie wrażenie klasztoru, choć bez mnichów; to działała jak spokój cmentarza, bez umarłych, którzy mówią do nas językiem swoich nagrobków. Raz był to dom trędowatych, to znów dom Atrydów; ale zwłaszcza była to prowincja z ciasnotą swoich horyzontów, ze swym życiem wedle klepsydry. Często płakałem tam – nie śmiałem się nigdy. Nieraz odczuwałem mimowolny lęk, słysząc nad głową głuchy świst skrzydeł pomykającego grzywacza.

Grunt jest tam mokry, trzeba nie bać się jaszczurek, żmij, żab, które się przechadzają z absolutną swobodą; trzeba zwłaszcza nie lękać się zimna, gdyż w jednej chwili czuje się lodowaty płaszcz, kładący się na ramionach niby ręka komandora na szyi don Juana. Jednego wieczora zadrżałem: wiatr obrócił zardzewiałą chorągiewkę, a skrzyp jej podobny był do jęku wydanego przez dom, w chwili gdy kończyłem dość okropny dramat, którym ilustrowałem sobie ten pomnik rozpaczy. Wróciłem do gospody oblegany czarnymi myślami. Kiedy skończyłem wieczerzę, weszła do mego pokoju gospodyni i rzekła tajemniczo:

– Proszę pana, przyszedł pan Regnault.

– Co za pan Regnault?

– Jak to, pan nie zna pana Regnault? To zabawne – rzekła odchodząc.

Ujrzałem człowieka wysokiego, chudego, ubranego czarno, z kapeluszem w ręku; zjawił się niby tryk gotowy runąć na swego rywala, ukazując mi spadziste czoło, małą spiczastą głowę oraz bladą twarz, dość podobną do szklanki brudnej wody. Wyglądał na woźnego z ministerium. Nieznajomy miał stare ubranie, bardzo zużyte na szwach, ale miał diament w żabocie koszuli i złote kolczyki w uszach.

– Z kim mam zaszczyt? – rzekłem.

Usiadł, rozparł się na krześle przed kominkiem, położył kapelusz na stole i rzekł zacierając ręce:

– Straszne dziś mamy zimno. Jestem Regnault

Skłoniłem się, mówiąc do siebie: „Il bondo cani! Szukaj”.

– Jestem – dodał – rejent w Vendôme.

– Serdecznie mnie to cieszy – wykrzyknąłem – ale nie mogę sporządzić testamentu dla szczególnych a mnie wiadomych przyczyn.

– Chwileczkę – rzekł podnosząc rękę, jakby mi chciał nakazać milczenie. – Niech pan pozwoli. Dowiedziałem się, że pan zachodzi czasem do ogrodu w Grande Bretèche.

– Tak, w istocie.

– Chwileczkę – dodał powtarzając swój gest – uczynek ten jest formalnym przestępstwem. Przychodzę oto jako wykonawca testamentu hrabiny de Merret i w jej imieniu prosić pana o poniechanie swoich wizyt. Chwileczkę! Ja nie jestem żaden Herod i nie mam panu tego za złe. Zresztą wolno panu nie znać przyczyn, które zniewalają mnie dopuścić do ruiny najpiękniejszy pałacyk w Vendôme. Mimo to wygląda pan na człowieka wykształconego i musi pan wiedzieć, że prawo zabrania pod surowymi karami wdzierać się do zamkniętej posiadłości. Płot to tyle co mur. Ale stan, w jakim znajduje się dom, może służyć za usprawiedliwienie pańskiej ciekawości. Bardzo by mi było miło zostawić panu swobodę odwiedzania tego domu, ale, obowiązany wykonywać wolę testatorki, mam zaszczyt prosić pana, abyś już tam nie chodził. Ja sam, proszę pana, od chwili otwarcia testamentu nie przekroczyłem progu tego domu, należącego, jak miałem zaszczyt powiedzieć, do sukcesji po hrabinie de Merret. Stwierdziliśmy jedynie ilość drzwi i okien, aby ustalić podatki, które płacę z kapitałów przeznaczonych na ten cel przez nieboszczkę. Och! drogi panie, jej testament narobił dużo hałasu w Vendôme.

Tu godny człowiek zatrzymał się, aby utrzeć nos. Uszanowałem jego wymowę rozumiejąc, że spadek pani de Merret był najważniejszym wydarzeniem w jego życiu, całą jego reputacją, jego chwałą, jego Restauracją. Trzeba było się pożegnać z mymi rojeniami, romansami; nie oparłem się tedy pokusie dowiedzenia się prawdy w sposób oficjalny.

– A czy byłoby niedyskrecją – rzekłem – spytać o przyczyny tego dziwactwa?

Na te słowa twarz rejenta oblekła się w wyraz szczęścia, jakiego doznaje każdy człowiek, gdy może dosiąść swego konika. Z ważną miną poprawił kołnierz u koszuli, dobył tabakierki, otworzył ją, poczęstował mnie tabaką, kiedy zaś odmówiłem, sam wziął sporą szczyptę. Był szczęśliwy! Człowiek, który nie ma swego konika, nie zna całej sumy szczęścia, jaką można wyciągnąć z życia. Konik to złoty środek między namiętnością a monomanią. W tej chwili zrozumiałem to piękne wyrażenie Sterne’a w całej jego rozciągłości i odczułem w pełni radość, z jaką wuj Tobiasz dosiadał przy pomocy Trima swego konika.

– Panie – rzekł pan Regnault – byłem pierwszym dependentem rejenta Roguin w Paryżu. Wspaniała kancelaria, o której pan może słyszał? Nie? A wszakże nieszczęśliwe bankructwo wsławiło ją... Nie mając dostatecznego funduszu, aby traktować o coś w Paryżu, gdzie ceny kancelarii wzrosły w roku 1816 niepomiernie, przybyłem tutaj, aby nabyć kancelarię swego poprzednika. Miałem krewnych w Vendôme, między innymi bardzo bogatą ciotkę, która oddała mi swoją córkę.

Uczynił krótką pauzę i ciągnął:

– W trzy miesiące po mianowaniu mnie rejentem, pewnego wieczora, gdy miałem się kłaść do łóżka (nie byłem jeszcze żonaty), wezwała mnie hrabina de Merret do swego zamku. Pokojówka jej, poczciwa dziewczyna, która służy dziś w tej gospodzie, czekała u bramy z karetą. A! Chwileczkę! Trzeba panu powiedzieć, że hrabia de Merret umarł w Paryżu na dwa miesiące przed mym przybyciem tutaj. Skończył tam nędznie, oddając się wszelakiej rozpuście. Rozumie pan? W dniu jego wyjazdu hrabina de Merret opuściła Grande Bretèche i usunęła z niej meble. Niektórzy twierdzą nawet, że spaliła meble, dywany, słowem – wszystkie pomienione przedmioty stanowiące ruchomość realności, obecnie zajmowanej przez... (Co ja gadam? Przepraszam, zdawało mi się, że dyktuję kontrakt najmu...).

–... że je spaliła – ciągnął – na łące w Merret. Czy pan był kiedy w Merret? Nie – rzekł odpowiadając sam za mnie. – Ładna miejscowość.

– Blisko od trzech miesięcy – podjął potrząsając głową – hrabiostwo żyli z sobą bardzo osobliwie: nie przyjmowali już nikogo, pani mieszkała na parterze, pan na pierwszym piętrze. Kiedy hrabina została sama, nie pokazywała się nigdzie prócz w kościele. Później u siebie w zamku nie przyjmowała nikogo. W chwili gdy opuściła Grande Bretèche, aby zamieszkać w Merret, była już bardzo zmieniona. Ta zacna pani... (Mówię zacna, bo ten diament, co go mam, to od niej, zresztą widziałem ją tylko raz w życiu!). Zatem ta zacna pani była bardzo chora; zapewne straciła wszelką nadzieję wyzdrowienia, bo umarła nie pozwoliwszy zawołać lekarza, tak że wiele osób u nas myślało, że ona jest trochę niespełna rozumu. Skorom się tedy dowiedział, że pani de Merret potrzebuje moich usług, obudziło to we mnie żywą ciekawość. Nie ja jeden zainteresowałem się tą sprawą. Tego samego wieczora, mimo iż było późno, całe miasto wiedziało, że pojechałem do Merret. Na pytania, które zadawałem w drodze, pokojówka odpowiadała dość mglisto: powiedziała mi, bądź co bądź, że pani jej przyjęła sakramenty i że prawdopodobnie nie przeżyje nocy.. Przybyłem do zamku około jedenastej. Wszedłem głównymi schodami. Minąwszy kilka wielkich sal, wysokich, ciemnych, zimnych i wilgotnych jak diabli, znalazłem się w sypialni pani hrabiny. Wedle tego, co gadano o tej pani (nie skończyłbym, gdybym powtarzał wszystko, co opowiadano na jej rachunek!), wyobrażałem ją sobie jako lafiryndę. Niech pan sobie wyobrazi, że z trudem dojrzałem ją w wielkim łóżku, w którym leżała.. Prawda, że w tym olbrzymim staroświeckim pokoju, ze staroświeckimi fryzami, zakurzonymi tak, że kichało się na sam ich widok, paliła się tylko jedna oliwna lampa. Ach, ale pan nie był w Merret! Więc trzeba panu wiedzieć, że to łóżko to jest takie staroświeckie łóżko, z wysokim baldachimem, z wzorzystą kotarą wełnianą. Koło łóżka stał nocny stoliczek, a na nim „Naśladowanie Chrystusa”, które, nawiasem mówiąc, kupiłem dla żony, zarówno jak tę lampę. Była tam też wielka berżerka dla zaufanej kobiety i dwa krzesła. Na kominku nie paliło się. Oto całe umeblowanie. Nie zajęłoby ani dziesięciu wierszy w inwentarzu. Ach, drogi panie, gdyby pan był widział, jak ja widziałem wówczas, ten duży ciemny pokój, sądziłby pan, że pana przeniesiono w jakąś scenę z romansu. Było w tym coś lodowatego, więcej powiem, pogrzebowego – dodał podnosząc rękę teatralnym gestem i czyniąc pauzę.

– Wreszcie – podjął – zbliżywszy się do łóżka ujrzałem panią de Merret, i to dzięki blaskowi lampy, której światło padało na poduszki. Twarz była żółta jak wosk i podobna do dwóch złożonych rąk. Hrabina miała koronkowy czepeczek, spod którego widać było jej włosy, piękne, ale białe jak nici. Siedziała na łóżku i z widocznym trudem trzymała się w tej pozycji. Wielkie czarne oczy, wyczerpane zapewne gorączką i prawie już martwe, z trudem poruszały się w oczodołach. O, tu – rzekł pokazując na swoich oczach. – Czoło było wilgotne. Wychudłe ręce podobne były do kości obleczonych delikatną skórą; widać było każdą żyłkę; każdy muskuł. Musiała być kiedyś bardzo piękna, ale w tej chwili!... dziwne uczucie ogarnęło mnie na jej widok. Nigdy, zdaniem tych, co ją grzebali, żywa istota nie doszła do takiego stopnia chudości. Strasznie było patrzeć! Choroba tak stoczyła tę kobietę, że był to już tylko szkielet, widmo. Kiedy odezwała się do mnie, sine jej wargi zdawały się nieruchome. Mimo iż zawód mój oswoił mnie z tego rodzaju widokiem (często wypada mi znaleźć się u łoża umierających, aby przyjąć ich ostatnią wolę), wyznaję, iż rodziny we łzach i agonie, które widziałem, były niczym w porównaniu z tą samotną i milczącą kobietą w tym wielkim zamku. Nie słyszałem najmniejszego szmeru, nie widziałem owego niedostrzegalnego ruchu, w jaki oddech chorej musiał wprawiać prześcieradła; stałem nieruchomy, patrząc na nią w osłupieniu. Zdaje mi się, że jeszcze tam jestem. Wreszcie jej wielkie oczy poruszyły się, próbowała podnieść prawą rękę, która opadła na łóżko, a te słowa wyszły z jej ust niby oddech, głos jej bowiem to już nie był głos:

– Oczekiwałam pana z niecierpliwością.

Policzki jej zarumieniły się. Mówić to był dla niej wysiłek.

– Pani...

Dała mi znak, abym milczał. Równocześnie podniosła się stara gospodyni i rzekła mi do ucha:

– Niech pan nie mówi, pani hrabina nie może znieść najmniejszego szmeru, a to, co by pan powiedział, mogłoby ją rozdrażnić.

Siadłem. W chwilę później pani de Merret zebrała resztki sił, aby podnieść prawą rękę, włożyła ją z trudem pod poduszkę, trzymała ją tak chwilę, po czym zrobiła ostatni wysiłek, aby wyjąć rękę. Kiedy wyjęła zapieczętowany papier, krople potu spływały jej z czoła.

– Powierzam panu swój testament – rzekła. – Och, mój Boże! Och!

To było wszystko. Chwyciła krucyfiks, który leżał na łóżku, przycisnęła go szybko do ust i umarła. Wyraz jej martwych oczu przejmuje mnie jeszcze dreszczem, kiedy go sobie przypomnę. Musiała bardzo cierpieć. Była radość w jej ostatnim spojrzeniu, a uczucie to utrwaliło się w jej martwych oczach. Zabrałem testament; kiedy go otwarto, okazało się, że hrabina de Merret mianuje mnie jego wykonawcą. Cały swój majątek, poza paroma legatami, zapisała na szpital w Vendôme. Ale oto jakie wydała zlecenia co do Grande Bretèche. Nakazała mi, abym przez okrągłe pięćdziesiąt lat począwszy od dnia jej śmierci zostawił ten dom w stanie, w jakim znajduje się w chwili jej zgonu, zabraniając wstępu do mieszkania komukolwiek, zabraniając podejmować najmniejszej reparacji, wyznaczając nawet rentę, gdyby było trzeba nająć stróżów, aby zapewnić ścisłe wykonanie jej woli. Po upływie tego terminu, jeśli wola testatorki będzie dochowana, dom ma należeć do moich spadkobierców (bo wiadomo panu, że rejentowi nie wolno jest przyjmować legatu); w przeciwnym razie Grande Bretèche przypadnie temu, kogo prawo wyznaczy, ale pod warunkiem, iż spełni warunki wskazane w kodycylu, dołączonym do testamentu, który to kodycyl ma być otworzony aż po upływie rzeczonych pięćdziesięciu lat. Testamentu nie zaczepiono, zatem...

Przy tych słowach, nie kończąc zdania, chudy rejent popatrzył na mnie z triumfem. Dopełniłem miary jego szczęścia mówiąc mu parę komplimentów.

– Panie rejencie – rzekłem w końcu – odmalował mi to pan tak żywo, iż mam wrażenie, że widzę tę umierającą, bledszą niż prześcieradło, boję się jej błyszczących oczu, będzie mi się śniła w nocy. Ale pan musiał zapewne wysnuć jakieś domysły co do życzeń objętych tym szczególnym testamentem?

– Panie – odparł z komiczną uroczystością – nigdy nie pozwalam sobie sądzić postępowania osób, które mnie tak chlubnie obdarowały diamentem.

Rychło rozwiązałem język skrupulatnego rejenta, który, nie bez długich kołowań, udzielił mi spostrzeżeń poczynionych przez głębokich polityków obojej płci, rozstrzygających o wszystkim w Vendôme. Ale spostrzeżenia te były tak sprzeczne, tak rozwlekłe, że omal nie usnąłem, mimo zainteresowania, jakie budziła we mnie ta autentyczna historia. Ciężki i monotonny głos rejenta, nawykłego zapewne słuchać samego siebie i zniewalać do słuchania klientów lub krajanów, zwyciężył mą ciekawość. Na szczęście poszedł sobie.

– Ha, ha, panie, wiele osób – rzekł do mnie na schodach – chciałoby jeszcze żyć czterdzieści pięć lat; ale chwileczkę! – (tu zrobił chytrą minę, przyłożył wskazujący palec prawej ręki do nosa, jakby chciał powiedzieć: Niech pan dobrze uważa!). – Aby ciągnąć tak długo, tak długo – rzekł – trzeba mieć mniej niż sześćdziesiątkę.

Zamknąłem drzwi, wyrwany z apatii tą refleksją, którą rejent uważał za bardzo dowcipną. Następnie siadłem w fotelu, z nogami wspartymi o kominek. Utonąłem w powieści à la pani Radcliffe, zbudowanej na prawniczych danych pana Regnault, kiedy drzwi, pchnięte silną ręką kobiecą, otwarły się. Ujrzałem moją gospodynię, zażywną i roześmianą kobietę, która chybiła powołania: była to Flamandka, która powinna się była urodzić na obrazie Teniersa.

– I cóż, proszę pana? – rzekła. – Pan Regnault pewno panu odklepał swoją historię o Grande Bretèche.

– Tak, pani Lepas.

– Cóż panu powiedział?

Powtórzyłem w kilku słowach ciemną i zimną historię pani de Merret. Za każdym zdaniem gospodyni wyciągała szyję, spoglądając na mnie z przenikliwością oberżystki, coś pośredniego między instynktem żandarma, chytrością szpiega i sprytem handlarza.

– Moja dobra pani Lepas – rzekłem w końcu – mam wrażenie, że pani wie coś więcej o tej sprawie. Co? Inaczej po co by pani tu przyszła?

– Ależ słowo uczciwej kobiety, jak prawda, że się nazywam Lepasowa...

– Niech się pani nie przysięga, z oczu pani wyziera tajemnica. Znała pani hrabiego de Merret. Co to był za człowiek?

– Ba, hrabia de Merret to był piękny mężczyzna, wysoki, bardzo wysoki, godny szlachcic, rodem z Pikardii, raptus, że niech ręka boska broni! Płacił wszystko gotówką, żeby nie mieć z nikim kłopotów. Żywy był jak iskra! Wszystkie tutejsze panie chwaliły go, że bardzo miły człowiek.

– Dlatego, że taki żywy? – wtrąciłem.

– Może, może – rzekła. – Rozumie pan przecież, że musiał coś w sobie mieć, aby się ożenić z panią de Merret, która, nie ubliżając innym, była najpiękniejszą i najbogatszą osoba w okolicy. Miała blisko dwadzieścia tysięcy funtów renty. Całe miasto było na ślubie. Panna młoda była śliczniutka i milutka, istny cukiereczek. To była wtedy śliczna para!

– Czy byli szczęśliwi z sobą?

– Hm hm, i tak, i nie, o ile można się domyślać, bo rozumie pan, że my, prości ludzie, nie byliśmy z nimi w konfidencji. Pani de Merret to była dobra kobieta, bardzo milusia, która miewała nieraz ciężkie chwile z żywością swego męża, ale choć to był człek nieco dumny, lubiliśmy go. Ba! takiego go już Pan Bóg stworzył; cóż pan chce: szlachcic...

– Ale musiała przecież zajść jakaś katastrofa, że państwo de Merret tak gwałtownie się rozeszli?

– Ja nie powiedziałam, że była jakaś katastrofa. Ja nic nie powiedziałam.

– Dobrze. Teraz jestem pewien, że pani wie wszystko.

– No więc dobrze, proszę pana, powiem wszystko. Kiedym widziała, że do pana idzie rejent, zaraz zgadłam, że będzie mówił o pani de Merret, niby z racji Grande Bretèche. To mi nasunęło myśl, aby się poradzić pana (niby że mi pan się wydaje człowiek z wykształceniem i niezdolny zdradzić biednej kobiety, która nigdy nie ukrzywdziła nikogo, a którą przecie dręczą wyrzuty sumienia). Dotąd nie odważyłam się zwierzyć nikomu z tutejszych, to wszystko gaduły, złe języki... A dotychczas nie było tu jeszcze podróżnego, który by tak długo jak pan bawił w gospodzie i któremu mogłabym opowiedzieć historię piętnastu tysięcy franków...

– Moja droga pani Lepas – odparłem wstrzymując potok jej wymowy – jeśli pani zwierzenie jest tego rodzaju, że mogłoby mnie wprowadzić w fałszywe położenie, za nic w świecie nie chciałbym...

– Niech się pan nie obawia – przerwała. – Zobaczy pan.

Skwapliwość ta obudziła we mnie podejrzenie, że nie mnie jednemu dobra gospodyni zwierzyła sekret, którego miałem być jedynym depozytariuszem; pozwoliłem jej mówić.

– Proszę pana – rzekła – kiedy cesarz przysłał tutaj Hiszpanów, jeńców wojennych i inszych, miałam w gospodzie, na rachunek rządu, młodego Hiszpana, zesłanego do Vendôme na słowo. Mimo tego słowa codziennie chodził meldować się w podprefekturze. To był grand hiszpański; bagatela! Nazywał się jakoś na „os” i na „dia”, coś niby Bagos de Feredia. Mam jego nazwisko w swoich regestrach, może pan sobie przeczytać. Śliczny był chłopiec jak na Hiszpana, bo powiadają, że to są wszystko wielkie brzydale. Nie był nadto wysoki, ale kształtny; małe rączki, a wypielęgnowane, to warto było widzieć! Miał tyle szczotek do samych rąk, ile kobieta do wszystkiej toalety. Miał długie czarne włosy, oko ogniste, cera śniada trochę, ale i tak niczego. Bieliznę miał taką, jakiej jeszcze u nikogo nie widziałam, mimo że mieszkały u mnie książęta, między innymi pan generał Bertrand, oboje księstwo d’Abrantès, pan Decazes i król hiszpański. Nie wszystko chciał jeść, ale był taki grzeczny, taki milusi, że nie można się było o to gniewać. Och! Bardzo go lubiłam, chociaż się prawie nic nie odzywał i nie podobna było go rozgadać. Kiedy się do niego mówiło, nie odpowiadał: to taki ich obyczaj, niby taka ich mania, wszyscy podobno są oni tacy. Czytał brewiarz jak jaki ksiądz i chodził regularnie na mszę, na wszystkie nabożeństwa. W kościele klękał o dwa kroki (zauważyliśmy to później) od kaplicy pani de Merret. Ponieważ obrał to miejsce od pierwszego razu, kiedy zaszedł do kościoła, nikt nie myślał, aby to było umyślnie. Zresztą, biedny chłopczyna ani nosa nie odrywał od książki do modlenia. Wieczorem zawsze się przechadzał w górach, w ruinach zamku. To była jedyna rozrywka, jaką miał; biedactwo, to mu przypominało rodzinne strony. Powiadają, że Hiszpania to same góry! Od pierwszych dni zaczął wracać późno do domu. Z początku niepokoiłam się widząc, że wraca aż po północy, ale później przyzwyczailiśmy się do jego fantazji, brał klucz i nie czekaliśmy już na niego. Mieszkał w domu, który mamy przy ulicy Koszarowej. Parobek powiedział nam, że jednego wieczora, kiedy pławił konie, ujrzał z dala mego granda pływającego w rzece jak ryba. Skoro wrócił, powiedziałam mu, żeby uważał na wodorosty; zdawał się nierad, że go widziano w wodzie. Wreszcie, proszę pana, jednego dnia, a raczej jednego rana, nie zastaliśmy go w pokoju, nie wrócił. Pótym szperała, aż ujrzałam pismo w szufladzie, gdzie było schowane pięćdziesiąt sztuk hiszpańskich dukatów, co to je nazywają portugałami i które warte były około pięciu tysięcy franków, i także diamentów na dziesięć tysięcy franków w zapieczętowanej skrzynce. W piśmie stało, że w razie, gdyby nie wrócił, zostawia nam te pieniądze i te diamenty pod warunkiem, żeby ufundować msze na podziękowanie Bogu za jego ucieczkę i też za jego zbawienie. W owym czasie żył jeszcze mój stary, pobiegł go szukać. I tu dopieroż historia! Przyniósł ubranie Hiszpana, które znalazł pod wielkim kamieniem, w palisadzie nad rzeką od strony zamku, prawie na wprost Grande Bretèche. Mąż wyszedł z domu tak rano, że nikt go nie widział. Przeczytawszy list, spalił ubranie i oznajmiliśmy, wedle życzenia hrabiego Feredia, że umknął. Podprefekt wypuścił za nim całą żandarmerię, ale ba! Ani śladu. Lepas sądził, że Hiszpan się utopił. Ja, proszę pana, nie sądzę: raczej przypuszczam, że to było coś w związku z hrabiną de Merret. Rozalia mówiła mi, że krucyfiks, do którego jej pani była tak przywiązana, iż się z nim kazała pochować, był hebanowy ze srebrem; otóż w pierwszych czasach swego tu pobytu pan Feredia miał właśnie taki krucyfiks, którego później już u niego nie widziałam. A teraz, prawda, proszę pana, że ja nie mam co mieć wyrzutów o tych piętnaście tysięcy franków i że one są sumiennie moje?

– Oczywiście. Ale czy pani nie próbowała wypytać Rozalii? – rzekłem.

– Jakżeby nie! Ale, widzi pan, ta dziewczyna to istna skała. Coś wie, ale niepodobna z niej wyciągnąć.

Pogwarzywszy jeszcze jakiś czas, gospodyni zostawiła mnie na łup mętnych i mrocznych myśli. Ogarnęła mnie romantyczna ciekawość, zabobonny lęk, dość podobny do uczucia, jakie nas chwyta, w chwili gdy wchodzimy w nocy do ciemnego kościoła, w którym widzimy mdłe światło migocące pod arkadami: przesuwa się jakiś mglisty cień, słychać szelest sutanny lub sukni, dreszcz nas przeszedł. Grande Bretèche i jej wysokie trawy, jej zaryglowane okna, zardzewiałe zawiasy, zamknięte drzwi, opustoszałe pokoje, wszystko to stanęło mi nagle fantastycznie przed oczyma. Siliłem się wniknąć w tajemnicze mieszkanie, szukając węzła owego groźnego dramatu, który zabił troje osób. Rozalia stała się w mych oczach najbardziej interesującą osobą w Vendôme. Przyglądając się jej, odkryłem w niej ślady tajemnej myśli, mimo wspaniałego zdrowia, jakie tryskało z pulchnej twarzy. Było w niej coś... wyrzut czy nadzieja... zachowanie się jej zwiastowało tajemnicę niby zachowanie się dewotki modlącej się bez przerwy albo dzieciobójczyni, która wciąż słyszy ostatni krzyk dziecka. Poza tym dziewczyna zdawała się gruba i pospolita, głupawy uśmiech nie miał nic zbrodniczego, każdy by ją rozgrzeszył już na sam widok wielkiej chustki w czerwono-niebieskie kraty okrywającej jędrny biust, wtłoczony w suknię w białe i fioletowe prążki.

„Nie – pomyślałem – nie opuszczę Vendôme wprzód, aż poznam całą historię Grande Bretèche. Aby dojść do celu, gotów jestem rozkochać Rozalię, jeśli trzeba.”

– Rozalio – rzekłem pewnego wieczora.

– Co, proszę łaski pana?

– Czy Rozalia nie jest zamężna?

Zadrżała lekko.

– Och, nie zbraknie mi chłopców, kiedy mi przyjdzie ochota szukać guza! – odrzekła śmiejąc się.

Opanowała szybko wzruszenie; wszystkie kobiety, od wielkiej damy do pomywaczki, mają ową sobie tylko właściwą zimną krew.

– Dość jest Rozalka świeża, apetyczna, aby jej nie brakło kawalerów! Ale powiedz mi, Rozalko, czemu, opuściwszy panią de Merret, zgodziłaś się do gospody? Czy pani nie zostawiła ci jakiego funduszu?

– Och, owszem! Ale, widzi pan, to najlepsze miejsce w całym Vendôme.

Była to jedna z tych odpowiedzi, które w języku sędziów i adwokatów nazywają się uchylaniem pytania. Rozalia wydawała mi się w tej całej historii niby pionek, o którego rozgrywa się partia szachów; znajdowała się w samym centrum intrygi i prawdy; byłem pewny, że jest wpleciona w węzeł. To nie była zwykła miłostka, był w tej dziewczynie ostatni rozdział powieści; toteż od tej chwili Rozalia stała się przedmiotem mych szczególnych starań. Przyglądając się bacznie dziewczynie, zauważyłem w niej, jak u większości kobiet, którym poświęcimy szczególną uwagę, mnóstwo zalet. Była czysta, staranna, była ładna, to rozumie się samo przez się: posiadła niebawem wszystkie zalety, jakich żądza nasza użycza kobiecie bez względu na jej stanowisko. W dwa tygodnie po wizycie rejenta, pewnego wieczora, lub raczej pewnego rana, bo było bardzo wcześnie, rzekłem do Rozalki:

– Słuchaj, opowiedz mi wszystko, co wiesz o pani de Merret.

– Och – odparła ze zgrozą – niech pan ode mnie tego nie żąda, panie Horacy!

Ładna jej twarz zachmurzyła się, kolory zbladły, oczy straciły swój niewinny połysk.

– Więc dobrze – rzekła – skoro pan chce koniecznie, opowiem, ale niech mi pan dochowa sekretu!

– Nie bój się, dobre dziecko, dochowam ci wszystkich sekretów jak złodziej: to najwyższy stopień rzetelności, jaki istnieje.

– Jeżeli to panu wszystko jedno, wolę już pańską własną rzetelność.

Poprawiła chusteczkę na głowie i przybrała odpowiednią pozę; istnieje bowiem niewątpliwie poza wyrażająca ufność, niezbędną przy opowiadaniu. Najlepiej się opowiada o pewnej godzinie, tak jak my tu siedzimy przy stole. Nikt nigdy nie opowiadał stojąc albo na czczo. Ale gdybym miał wiernie powtórzyć wymowę Rozalki, nie starczyłoby i tomu... Otóż, ponieważ wypadek, który mi opowiedziała dość mętnie, znajduje się między gadaniną rejenta a wersją pani Lepas, równie ściśle jak średnie człony proporcji arytmetycznej znajdują się między skrajnymi, wystarczy, jeżeli to państwu streszczę w krótkich słowach. Skracam tedy.

Pokój, który pani de Merret zajmowała w Grande Bretèche, znajdował się na parterze. Alkowa, mniej więcej na cztery stopy głęboka, wyżłobiona w murze, służyła jej za gotowalnię. Na trzy miesiące przed wieczorem, którego dzieje państwu opowiem, pani de Merret zaniemogła dość poważnie, do tego stopnia, że mąż zostawił ją samą i przeniósł się na pierwsze piętro. Niepodobnym do przewidzenia trafem wrócił tego wieczora o dwie godziny później niż zwykle z klubu, gdzie chodził na dzienniki i na dysputy polityczne. Żona myślała, że już dawno wrócił, że się położył, że śpi. Ale najazd na Francję był przedmiotem bardzo ożywionej dyskusji, partyjka bilardu zrobiła się gorąca, szlachcic przegrał czterdzieści franków, sumę ogromną jak na Vendôme, gdzie wszyscy ciułają grosze i gdzie obyczaje odznaczają się chwalebną skromnością, będącą może źródłem prawdziwego szczęścia, nie znanego paryżanom. Od jakiegoś czasu pan de Merret poprzestawał na pytaniu się Rozalii, czy pani śpi; otrzymawszy odpowiedź nieodmiennie twierdzącą, szedł do siebie ze spokojem zrodzonym z ufności i przyzwyczajenia.

Tym razem przyszła mu ochota zajść do żony, aby jej opowiedzieć swoje nieszczęście, może i pocieszyć się po nim. Przy obiedzie uważał, że żona przystroiła się bardzo zalotnie; wracając z klubu myślał sobie, że już jest zdrowa, że wypiękniała po chorobie. Spostrzegł to, jak mężowie spostrzegają wszystko, nieco późno.

Zamiast zawołać Rozalię, która w tej chwili była w kuchni i przyglądała się partyjce kucharki z woźnicą, pan de Merret skierował się do pokoju żony przy blasku latarki, którą postawił na schodach. Krok jego, nietrudny do poznania, rozległ się pod sklepieniem.

W chwili gdy szlachcic ujął klamkę, zdawało mu się, że drzwi od alkowy (o której wspomniałem) zamykają się: ale kiedy wszedł, pani de Merret była sama, stała przy kominku. Mąż pomyślał naiwnie, że to pewnie Rozalia jest w alkowie. Jednakże mgliste podejrzenie przemknęło mu przez głowę, spojrzał na żonę i ujrzał w jej oczach coś niepewnego, dzikiego.

– Późno dziś wracasz – rzekła.

Głos jej, zazwyczaj tak czysty i słodki, wydał mu się lekko zmieniony. Nie odpowiedział nic, bo w tej chwili weszła Rozalia. Miał uczucie, że piorun w niego strzelił. Przechadzał się po pokoju jednostajnym ruchem, chodząc z założonymi w tył rękami od jednego okna do drugiego.

– Czyś miał jaką przykrość, czyś może cierpiący? – spytała nieśmiało żona, gdy ją Rozalia rozbierała.

Milczał.

– Idź, Rozalko – rzekła pani de Merret – sama zakręcę papiloty.

Z twarzy męża wyczytała jakieś nieszczęście i chciała z nim zostać sama. Kiedy Rozalia poszła lub udała, że poszła (została bowiem parę chwil w korytarzu), pan de Merret zbliżył się do żony i rzekł spokojnie:

– Jest ktoś u ciebie w alkowie?

Spojrzała na męża spokojnie i rzekła po prostu:

– Nie, mój drogi.

To „nie” przywiodło pana de Merret do rozpaczy, nie uwierzył; mimo to nigdy żona nie wydawała mu się bardziej czysta i święta niż w tej chwili. Wstał, aby otworzyć alkowę; pani de Merret ujęła go za rękę, spojrzała nań smutno i rzekła głosem niezwykle wzruszonym:

– Jeśli nie znajdziesz nikogo, pomyśl, że wszystko między nami skończone!

Niewysłowiona godność bijąca z twarzy żony wróciła szlachcicowi głęboką cześć dla niej i natchnęła go jednym z owych postanowień, którym brak tylko szerokiej sceny, aby przejść do nieśmiertelności.

– Nie – rzekł – Józefino, nie pójdę. Tak czy owak wszystko byłoby między nami skończone. Słuchaj, ja znam czystość twojej duszy, wiem, że żyjesz jak święta, nie chciałabyś popełnić grzechu śmiertelnego ani za cenę życia.

Tu pani de Merret popatrzyła na męża błędnym wzrokiem.

– Masz, oto twój krucyfiks – dodał ten człowiek. – Przysięgnij przed Bogiem, że nie ma tam nikogo, a uwierzę ci, nie otworzę tych drzwi nigdy.

Pani de Merret wzięła krucyfiks i rzekła:

– Przysięgam.

– Głośniej – rzekł mąż – i powtarzaj: „Przysięgam w obliczu Boga, że nie ma nikogo w tej alkowie”.

Powtórzyła bez zmieszania.

– Dobrze – rzekł zimno pan de Merret. Po chwili milczenia dodał: – Masz, widzę, bardzo ładną rzecz, której nie znałem – rzekł oglądając hebanowy krucyfiks, wykładany srebrem i rzeźbiony bardzo artystycznie.

– Kupiłam go u Duviviera. Kiedy prowadzono tędy transport jeńców, nabył go od hiszpańskiego księdza.

– A, tak – rzekł pan de Merret wieszając krucyfiks i zadzwonił.

Rozalia zjawiła się niebawem. Pan de Merret wyszedł naprzeciw niej, pociągnął ją do okna, które wychodziło na ogród, i rzekł z cicha:

– Wiem, że Gorenflot chce się z tobą żenić i że bieda tylko stoi na przeszkodzie waszym planom. Powiedziałaś mu, że nie wyjdziesz za niego, o ile nie uda mu się zostać majstrem... Idź więc po niego i powiedz mu, żeby tu przyszedł z kielnią i z narzędziami. Postaraj się, aby nie budził nikogo; obsypię go dostatkiem ponad wasze marzenia. Tylko ani słowa nikomu, bo inaczej... Tu zmarszczył brew. Rozalia pobiegła, odwołał ją.

– Weź mój klucz – rzekł. – Janie! – krzyknął w korytarzu pan de Merret grzmiącym głosem.

Jan, który był równocześnie woźnicą i totumfackim hrabiego, rzucił partyjkę i przybiegł.

– Idźcie spać wszyscy – rzekł pan dając mu znak, aby się zbliżył; po czym dodał cicho:

– Kiedy wszyscy będą spali, spali, rozumiesz mnie, przyjdziesz tu i dasz mi znać.

Wydając te rozkazy pan de Merret ani na chwilę nie tracił z oczu żony: siadł spokojnie przy ogniu koło niej i zaczął opowiadać historię partyjki bilardu oraz dyskusje w klubie. Kiedy Rozalia wróciła, ujrzała, iż państwo rozmawiają z sobą spokojnie. Szlachcic dał właśnie świeżo tynkować wszystkie pokoje na parterze. Gips jest bardzo rzadki w Vendôme, transport podnosi jego cenę, toteż pan de Merret sprowadził od razu sporą ilość, wiedząc, że zawsze znajdzie nabywców na to, co zostanie. Ta okoliczność podsunęła mu pomysł, który wprowadził w czyn.

– Proszę pana, Gorenflot już jest – rzekła Rozalia cicho.

– Niech wejdzie – odparł hrabia głośno.

Widząc wchodzącego murarza, pani de Merret lekko zbladła.

– Gorenflot – rzekł jej mąż – idź przynieś cegieł z wozowni; weź dosyć, aby zamurować drzwi do tej alkowy; użyjesz gipsu, który mi został od tynkowania.

Następnie, przyciągnąwszy do siebie Rozalię i robotnika, szepnął:

– Słuchaj, Gorenflot, będziesz tu spał tej nocy. Jutro rano dostaniesz paszport i udasz się za granicę, do miasta, które ci wskażę. Dam ci sześć tysięcy franków na podróż. Zostaniesz w tym mieście dziesięć lat; gdyby ci się tam nie podobało, będziesz się mógł przenieść do innego, byle w tym samym kraju. Pojedziesz przez Paryż, gdzie zaczekasz na mnie. Tam zapewnię ci kontraktem drugich sześć tysięcy franków, które ci wypłacą za powrotem, w razie jeśli dopełnisz warunków naszej umowy. Za tę cenę zachowasz głębokie milczenie o wszystkim, co będziesz tu robił tej nocy. Co się ciebie tyczy, Rozalio, dam ci dziesięć tysięcy franków, które ci wyliczę w dzień ślubu pod warunkiem, że zaślubisz Gorenflota, ale jeśli się chcecie pobrać, musicie milczeć; inaczej kwita z posagu.

– Rozalio – rzekła pani de Merret – chodź mnie uczesać.

Mąż przechadzał się spokojnie, pilnując drzwi, murarza i żony, ale nie zdradzając niczym nieufności. Gorenflot musiał robić hałas. Pani de Merret pochwyciła chwilę, w której murarz rzucał cegły, a mąż był na drugim końcu pokoju, aby szepnąć Rozalii:

– Masz u mnie tysiąc franków renty, drogie dziecko, jeżeli zdołasz szepnąć Gorenflotowi, aby zostawił szparę u dołu.

Po czym rzekła głośno z zupełnym spokojem:

– Idźże mu pomóc!

Przez cały czas, przez który Gorenflot zamurowywał drzwi, państwo de Merret milczeli. Milczenie to było rozmyślne u męża, który nie chciał dać żonie sposobności rzucenia jakiegoś słowa mogącego być wskazówką; u pani de Merret była to ostrożność lub duma. Kiedy mur stanął do połowy, sprytny murarz skorzystał z chwili, gdy hrabia był odwrócony plecami, aby uderzyć kielnią w szybę drzwi. Postępek ten zdradził pani de Merret, że Rozalia porozumiała się z Gorenflotem. Wszyscy troje ujrzeli wówczas smagłą twarz mężczyzny o ciemnych włosach i płomiennym spojrzeniu. Zanim mąż się odwrócił, biedna kobieta zdążyła dać znak głową obcemu, dla którego gest ten znaczył: „Miej nadzieję!”

O czwartej, kiedy zaczęło świtać (było to we wrześniu), robotę skończono. Murarz został pod strażą Jana, a hrabia położył się spać w pokoju żony. Nazajutrz rano wstając rzekł niedbale:

– Ach, prawda, muszę iść do merostwa w sprawie tego paszportu.

Włożył kapelusz, zastanowił się chwilę, wziął krucyfiks. Żona zadrżała ze szczęścia.

„Pójdzie do Duviviera” – pomyślała.

Zaledwie hrabia wyszedł, pani de Merret zadzwoniła na Rozalię, po czym krzyknęła straszliwym głosem:

– Motykę! Motykę! I do roboty! Widziałam, jak Gorenflot robił wczoraj, będziemy miały czas zrobić dziurę i znowu ją zatkać!

W mgnieniu oka Rozalia przyniosła swej pani narzędzie; z żywością, której nic nie zdołałoby opisać, pani de Merret zaczęła burzyć mur. Już wyważyła kilka cegieł, kiedy, biorąc rozmach, aby zadać silniejszy cios, ujrzała za sobą pana de Merret; zemdlała.

– Połóżcie panią do łóżka – rzekł zimno hrabia.

Przewidując, co zajdzie w jego nieobecności, zastawił na żonę pułapkę: napisał po prostu do mera i posłał po Duviviera. Jubiler nadszedł w chwili, gdy naprawiano nieład w mieszkaniu.

– Duvivier – spytał hrabia – czyś pan kupował jakie krucyfiksy od Hiszpanów, których prowadzono tędy?

– Nie, panie hrabio.

– Dobrze, dziękuję ci – powiedział rzucając na żonę dzikie wejrzenie.

– Janie – rzekł, zwracając się do swego faktotum – będziesz mi przynosił jedzenie do pokoju pani hrabiny, jest słaba, nie opuszczę jej, aż przyjdzie do siebie.

Nieludzki szlachcic został trzy tygodnie w pokoju żony. W pierwszych dniach, kiedy było słychać jakiś szmer w zamurowanej alkowie i pani chciała go błagać za umierającym nieznajomym, odpowiadał tylko, nie pozwalając jej rzec ani słowa:

– Przysięgałaś na krucyfiks, że nie ma tam nikogo.

Po tym opowiadaniu kobiety wstały od stołu; zrobił się ruch, czar, pod jakim Bianchon je trzymał, pierzchnął. Mimo to niektóre przebiegł dreszcz przy ostatnich słowach.

Tajemniczy dwór

Spis treści

Karta tytułowa

Mecenas

Tajemniczy dwór

Karta redakcyjna

Honoré de Balzac

Tajemniczy dwór

Tytuł oryginału:

La Grande Bretèche

Redakcja: Hanna Milewska

Projekt okładki: Areta Puchalska -

Studio Ożywiania Książki KARTALIA

© Copyright by FUNDACJA FESTINA LENTE 2013

Warszawa 2013

ISBN 978-83-7904-191-6

Fundacja Festina Lente

Ul. Nowoursynowska 160B/7

02-776 Warszawa

www.festina-lente.org.pl

www.chmuraczytania.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl